Gỗ lũa được lấy từ các gốc cây (cây đã đốn ngã trong một thời gian dài còn lại gốc rễ) đã bị mục nát ở phần vỏ ngoài, bên trong còn giữ nguyên cốt lõi bền chắc, không hư thối và ngẫu nhiên tạo ra hình dáng đẹp. Có người ví nôm na, gỗ lũa giống như xương hóa thạch. Các nghệ nhân sẽ nắm được cái "thần cốt" của gốc cây mà tạo ra sản phẩm theo cảm xúc nghệ thuật của riêng mình. 

Tìm kiếm "báu vật"

Theo chân H., một tay chơi gỗ lũa nghệ thuật nổi tiếng ở Nam Giang, chúng tôi mất hết cả ngày lặn lội một số bìa rừng để tìm gốc quý. Nhận tin một người gọi điện đến khu vực giáp ranh Khu Bảo tồn thiên nhiên Sông Thanh "xem hàng", H. tức tốc phóng “con” Win chở tôi lên đường. Hàng chục gốc gỗ lim ôm vòng tay không xuể chất ngồn ngộn kề nhà dân. Ngắm nghía một lát, H. ra giá 50 triệu đồng cho 18 gốc cây có thế đẹp. Sau một hồi ngã giá, cuối cùng H. chấp nhận mua với giá 53 triệu đồng. Hợp đồng mua bán bằng giấy viết tay chia làm hai bản cho mỗi bên. H. hẹn ngày đẹp trời sẽ thuê ô tô lên chở. H. bảo với tôi, một lần đi mười lần khó, nên phải chuẩn bị tinh thần cùng anh ta cuốc bộ vào rừng sưu tầm gỗ quý. Tôi thắc mắc: "Trời ơi! Rừng cây điệp trùng, biết chỗ nào có gốc đẹp  mà lần. Giả sử tìm được thì làm sao khiêng ra ngoài?". H. chế giễu tôi chưa đi đã mềm lòng. "Không ít người dân bây giờ dễ dàng kiếm tiền từ gốc cây. Họ vào rừng hay đi đâu hễ thấy gốc cây quý là sưu tầm, làm dấu ngay. Vì thế, mình chỉ cần đến nhà dân hỏi là được. Nếu ưng ý, tạm ứng ít tiền, họ vào rừng đào ngay. Vấn đề là, mình phải đến tận nơi để "đạo diễn" họ nên chặt bỏ và giữ lại rễ nào"- H. cho biết thêm. Vì gỗ lũa mỹ nghệ đem lại giá trị kinh tế cao nên không ít cơ sở đã giấu nghề, không tiết lộ thông tin gì nhiều về thị trường đầu ra. Cách tiêu thụ sản phẩm cũng rất riêng. Nếu không có đầu mối hoặc liên kết với các đối tác bên ngoài, không dễ đầu tư lĩnh vực này. Theo một nguồn tin không chính thức, hồi năm ngoái đã có một đại gia ở Đà Nẵng không tiếc của bỏ ra hàng trăm triệu đồng để có một bộ bàn ghế gỗ lũa quý thuộc nhóm 1A. Thực tế, hiện nay, Nam Giang đang bắt đầu hình thành những cơ sở sản xuất gỗ lũa nghệ thuật.

Người dân đã bắt đầu vào rừng để tìm gốc quý có thế đẹp.	Tạo thế con linh cẩu.

Nghệ nhân gỗ lũa

Là một nghệ nhân trẻ, mới bước vào nghề gỗ lũa hơn một năm, nhưng anh Nguyễn Văn Láng, ở thôn Thành Mỹ 2 (thị trấn Thành Mỹ, Nam Giang) đã có nhiều sản phẩm tác tạo theo trường phái tôn trọng vẻ đẹp tự nhiên. Trong khu vườn rộng không quá 300m2, không còn chỗ chứa các gốc cây mà anh đã mua từ người dân. Bộ bàn ghế thuộc nhóm gỗ 2A đặt án ngữ trước sân nhà trị giá 30-40 triệu đồng vừa mới hoàn thành. Mẫu mã, ý đồ thiết kế sản phẩm đều tự tay anh cáng đáng. Anh thuê thợ mộc có tay nghề cao từ Thanh Hóa vào trả lương 5 triệu đồng/tháng. Ngoài công việc nhà nước ra, hằng đêm anh thức khuya cặm cụi đục đẽo gỗ. "Phải có niềm đam mê nghệ thuật, và hiểu được cách chơi thì mới biến những gốc rễ vô hồn thành tác phẩm hoàn mỹ về hình thức"- anh cho biết. Theo anh Láng, chơi gỗ lũa tốn kém nhiều, nhưng không bao giờ sợ mất công sức và tiền bạc bỏ ra. Sản phẩm anh làm ra chưa tung ra thị trường nhiều, nhưng hằng ngày không ít khách Tây đã đến đây thưởng thức và trầm trồ khen ngợi. Nếu tour du lịch ở đường Hồ Chí Minh phát triển mạnh thì các sản phẩm mỹ nghệ gỗ lũa sẽ là một hấp lực đối với du khách. Hiện nay, các sản phẩm từ gỗ lũa được thị trường các nước như Nhật Bản, Trung Quốc, Singapore... rất ưa chuộng, nên các nghệ nhân cần tìm hiểu thị trường này, nhất là thường xuyên lên mạng truy cập các mẫu mã, hình dáng mà phía đối tác cần. Chúng tôi tìm đến lão nghệ nhân gỗ lũa có tiếng của đất Nam Giang - bác Nguyễn Xuân Cấp có cơ sở ở Thạnh Mỹ 2. Xuất thân từ dân nghệ thuật (bác Cấp từng học trường nghệ thuật), nhưng cái nương cái rẫy và vẻ đẹp núi rừng đã giữ chân bác ở lại quê. Ý tưởng làm bàn ghế, các dụng cụ phục vụ gia đình, đến sản phẩm trang trí nội thất từ gỗ lũa đã nảy nở trong bác lúc làm rẫy. Nhìn một gốc đinh hương còn lõi với màu sắc sẫm đặc rất đẹp, bác suy nghĩ sao không tận dụng cái mà người dân vô tình làm củi đốt để biến thành sản phẩm phục vụ lại cho mình. Lúc đầu, thử tạo dáng vài con vật trong rừng, sau thấy hứng thú, bác đã mở rộng cơ sở. Nhiều thợ mộc có tay nghề đã được bác thu phục về với mức lương cao. Bác Cấp khẳng định: "Nghề chơi này lắm công phu và tiền bạc, nhưng nếu biết cách có thể hốt tiền tỷ. Mục đích của tui là tạo công ăn việc làm cho thanh niên địa phương. Nếu thị trường được mở rộng, tui sẽ đào tạo thợ bài bản hơn”. Theo bác Cấp, gỗ lũa ở đây độc nhất vô nhị, không sợ mất giá vì nó được lấy từ các loại gỗ thuộc nhóm 1A, 2A, 3A của rừng Trường Sơn. Mặt khác, tuổi thọ gỗ này muôn đời, nhiều gốc cây theo tính toán đã khai thác từ thời Pháp thuộc, song, đến nay vẫn không hề bị hư hỏng. Trong khi đó, gỗ lũa ở miền xuôi chất lượng kém xa, nghệ nhân chỉ thấy cây gỗ đẹp thì tạo dáng chứ không cần biết gỗ bền chắc thế nào. Phần lớn, bác làm theo đơn đặt hàng của đối tác, nhiều nhất là các sản phẩm bàn ghế, vật trang trí trong nhà với giá thành trên dưới 10 triệu đồng/ sản phẩm Anh Hưng, thợ quê Thanh Hóa làm cho cơ sở bác Cấp bộc bạch: “Lương hướng được trả cao. Lao động với nghề này không nặng nhọc, sướng nhất là cảm hứng nhập cuộc để tạo thế sản phẩm. Ba năm gần đây, gia đình bác Cấp bắt đầu phất lên nhờ nghề này. Nhiều gia đình cũng bắt đầu tạo sản phẩm gỗ lũa nhỏ lẻ...”.

Vì nhiều lý do, những nghệ nhân chưa tiết lộ thông tin về lợi nhuận của nghề. Tuy nhiên, họ đều quả quyết một điều, đây là nghề có thu nhập cao, cần có hướng đi đúng trong tương lai. "Gốc cây đước ở Cần Giờ (Thành phố Hồ Chí Minh) ít có dáng đẹp, người ta còn tận dụng sản xuất thành hàng mỹ nghệ xuất khẩu sang tận Hồng Kông, huống hồ miền tây Quảng Nam có nhiều nhóm gỗ quý. Chúng tôi không sợ thị trường đầu ra" - bác Cấp khẳng định như đinh đóng cột.

HỮU PHÚC